Làng Châu Khê giữa lòng Hà Nội

25/12/2009 // No Comment // Views: 1 views // Categories: Văn hóa lịch sử.

Cũng như mọi nghành nghề khác, nghề kim hoàn cũng phải đương đầu với qui luật cạnh tranh khi sản phẩm đã trở thành hàng hoá. Trước hết là phải liên tục đổi mới mẫu mã cho phù hợp với thị hiếu thay đổi xoành xoạch và ngày càng cào của khách hàng
Một con phố dài non 300m bắt đầu từ phố Hàng Mắm đến chố tiếp nhau giữa hai phố Hàng Ngang và Hàng Đào, đó là phố Hàng Bạc. Thường được gọi đùa là phố "giầu có" nhất. Xưa là dải đất đã thành phường phố – phố Đông Các từ thời Lê, thế kỷ XVIII – đã là nơi đổi chác, bán mua bạc nén rồi. Trước kia, phố có ba nghề dính dáng đến tiền, đến bạc: đúc bạc nén, làm kim hoàn… và đổi tiền. Ngay từ thuở ấy, những người đúc bạc đều là dân làng Châu Khê thuộc huyện Bình Giang cũ, tỉnh Hải Dương. Tại sao lại là dân Châu Khê với nghề của họ đến chiễm lĩnh con phố này, chứ không phải dân làng khác? Tương truyền rằng, đời vua Lê Thánh Tông (1460-1479), quan thượng thư bộ Lại Xuân Tín, là người làng Châu Khê, được vua cho phép lập một xưởng đúc bạc nén là đơn vị tiền tệ mua bán và đổi chác. Thế là ông Tín chiêu mộ người cùng quê kéo lên kinh đó, có tới nửa số dân làng. Và nghề đúc bạc hầu như là nghề đặc quyền của dân Châu Khê – Hàng Bạc. Họ lập hai ngôi đình để thờ tổ nghề, tức Đình trên ở số nhà 50 và Đình dưới, số nhà 42 bây giờ. Nó cũng là nơi để dân làng hội họp, tế lễ. Nhưng đến cuối thể kỷ XIX, dân Châu Khê đến lập nghiệp đông quá không đủ chỗ chứa, nên họ điều đình với dân thôn Hải Thượng, thợ giày, mua lại cái đền Nội Miếu để làm đền thờ vọng về quê, gọi là "Châu Khê vọng sở".

Hàng Bạc ngoài nghề đúc bạc, còn có nghề đổi tiền, đổi bạc. Tại sao lại đổi? Bởi vì thời ấy chưa có bạc giấy mà chỉ có tiền đồng, tiền kẽm, bạc vụn bạc nén. Khi cần món tiền lớn mà dùng tiền đồng, tiền kẽm, bạc vụn thì lích kích, cồng kềnh. Ngược lại khi mua món hàng nhỏ mà trong túi, trong tay nải chỉ toàn bạc nén thì là thế nào? Vì thế phải tìm đến Hàng Bạc mà đổi vậy.

Cho đến lúc Gia Long dời đô vào Huế, đem cả xưởng đúc tiền, đúc bạc vào theo, rồi đến thời Tây sang phát hành giấy bạc, cùng các loại bạc đồng, hào, xu dùng chung cho cả ba nước "Đông Dương thuộc Pháp" thì nghề đúc bạc và đổi tiền của phố Hàng Bạc mới chấm dứt. Còn lại nghề thứ ba tồn tại cho đến bây giờ: nghề kim hoàn. Nghề này có nhánh khác nhau. Nghề chạm, tức chạm trổ hoa văn trên đồ dùng bằng vàng bạc. Nghề đậu, tức là kéo vàng bạc đã nung chảy thành những sợi nhỏ như chỉ để làm hình hoa lá cá, gắn vào đồ trang sức. Còn nghề trơn, là làm trơn, làm bóng những đồ bạc, vàng mà không cần chạm trổ, thường gọi là cườm.

Ngoài dân Châu Khê đến trước, phố Hàng Bạc tập hợp thêm dân làng Định Cộng, huyện Thanh Trì (Hà Nội) và làng Đồng Sâm huyện Kiến Xương (Thái Bình), cũng có nghề làm vàng bạc lâu đời từ thế kỷ VI. Nhưng dân Châu KHê, Thúc Kháng huyện Bình Giang cũ vẫn chiếm số đông áp đảo. Không phân công mà cũng tựa như có phân công: thợ Đồng Sâm chuyên làm đồ dùng, mỹ phẩm lớn bằng bạc như lư đỉnh, bát đĩa, khay chén, hộp trầu… Còn Châu Khê, Định Công đa số làm đồ trang sức. Cho đến những năm đầu của thế kỷ này, Hàng Bạc vẫn còn là một phố cổ với hai dãy nhà "chồng diêm" thấp lè tè, với những hiệu thợ bạc đơn sơ, giống y như nhau, chỉ có cái bễ thổi lửa nhỏ, cái đe và cái tủ con treo tòn ten mấy cái vòng, cái khánh, bộ xà tích, ống vôi, chóp nón…

Rồi hai cuộc kháng chiến nối nhau kéo dài. Người ta lo sống chết, lo đánh địch và sơ tán. Lo cái ăn cái mặc thời tem phiếu, ai còn bụng dạ nào mà nghĩ đến việc trang sức với kim hoàn. Mà có muốn thì các chị, các nà lúc đó cũng chẳng có tiền mà sắm sửa. Được ăn no mặc lành là may. Vắng thượng đế, nghề kim hoàn tưởng như biến mất. Hàng Bạc như cảnh chợ chiều. Nhiều tay thợ lành nghề của những gia đình, bốn thế hệ làm vàng bạc đã buộc phải bỏ nghề, đi làm việc khác để mưu sinh. Sau đó, hết bóng giặc, cuộc sống dễ chịu hơn. Phái nữ đã ít nhiều nghĩ đến chuyện làm đẹp – vốn là thuộc tính – nghĩ đến cái nhẫn, chiếc vòng, đôi hoa tai không thể thiếu. Vậy là xuất hiện các hợp tác xã và các cửa hàng mỹ nghệ vàng bạc của quốc doanh. Một số tay thợ lành nghề được qui tụ về đây thi thố tài năng và kỹ xảo.

Từ hơn mười năm trở lại đây, với chính sách mở cửa và đổi mới, đời sống tiến lên, cùng nhiều ngành nghề khác – may mặc, giày dép, nón mũ, ăn uống… kể sao cho hết – nghề kim hoàn truyền thống được phục hồi. Phố Hàng Bạc như sau một giấc ngủ dài, bừng tỉnh dậy. Các cửa hàng mở lại hoặc mở thêm. Nhà "chồng diêm" được thay dần dần bằng những ngôi nhà mới hiện đại, khang trang. Và vui nhất là hàng nghìn tay thợ yêu nghề lại trở về nghề cũ, cặm cụi say mê chế tác những sản phẩm đòi hỏi sự khéo léo và tinh tế nhất của những bàn tay vàng. Nhiều người trong số họ đã lập những nhóm thợ sản xuất hàng ngày tại nhà, cùng lúc mở cửa hàng bán đồ trang sức. Bên cạnh những nghệ nhân cao tuổi, tay nghề thành thạo trên ba, bốn chục năm còn có những thanh niên, thiếu niên trai gái học việc cũng say nghề không kém. Đó là lớp thợ kế tục, phần lớn là bà con hoặc người cùng quê từ Châu Khê, Thúc Kháng và Hàng Bạc nhập nghề, cái nghề đòi hỏi sự cẩn thận và trung thực. Bởi vì chỉ cần sơ sểnh để mất hay đánh rơi một họng vàng là coi như làm công không cả tháng.

. Chỉ khư khư với mẫu cũ, tức là chấp nhận sự ế ẩm, tự lùi bước cho những bạn hàng khác vượt lên. Thứ nữa là sự cạnh tranh giữa Châu Khê chính gốc và Châu Khê – Hàng Bạc. ở làng cũ với nghề cổ cũng nhà nhà làm kim hoàn, người người làm kim hoàn và hàng trang sức của làng cũng toả đi khắp nơi mọi chốn không thua gì Hàng Bạc. Một mũi chiến đấu nữa là việc đẩy lùi sự xâm nhập ồ ạt của hàng ngoại nhập, đã đẹp lại rẻ vì sản xuất công nghiệp, đang chen chân lấn chỗ trong các cửa hàng vàng bạc khắp các thành phố, thị trấn của cả nước. Để chiến thắng, bản thân nghề phải tự vận động truyền nghề nhanh, cải tiến không ngừng mặt hàng… đi đôi với sự quan tâm khuyến khích bằng những biện pháp hữu hiệu của Nhà nước.

Sự khởi sắc của một nghề truyền thống tốt đẹp đang làm sống lại, rộn rịp, náo động, một làng nghề Châu Khê xưa cũ và một đường phố cổ Hàng Bạc giữa lòng Hà Nội ngày nay đã vượt xa con số 36 phố phường.


Tìm kiếm:

langchaukhe